修习六次第

如第二佛之金刚手造　那措译师译　据藏文译出

题解

本篇梵名 Bhāvanākrama-ṣaṭ-nāma，藏名 bsgom rim drug pa，收于德格版丹珠尔续部释 ཞི 函第 228a 至 228b 页（东北目录 D2299）。跋文说是"声誉如同第二佛的金刚手（Vajrapāṇi）所造"，由那措译师（nag tsho）译出。金刚手是梅纪巴的弟子，十一世纪曾到西藏传授大手印；已译的《四印口诀》（D2295）就是他与比丘戒胜（一般认为即那措译师）合译的。

关于题名：藏文"drug pa"可以理解为"第六"，也可以理解为"六"。梵名中的 ṣaṭ 是"六"，所以本译依通行题名作"修习六次第"。篇中并没有明确列出六个条目，"六次第"究竟指哪六步，篇中没有说明，本译不强作配属。

全篇只有一页，是一部纲要式的修法提纲，次第如下：先由师徒互相观察、弟子供养上师（第二节）；其次选择修处、坐具，被甲遣障，观上师于顶以积资（第三节）；然后依根器的差别决断见地、观察三摩地，并从自己与上师的觉受中了知证悟与成就是否同时生起（第四节）。未同时生起的，依次第修持四种等味，或修治身语意，最后于临终时送往所去之处（第五节）；同时生起的，则把基、道、果三者以表示开展、以实义归摄：基有十二表示法，道有十五法，果是四身相续不断，如如意宝（第六至九节）。

关于密乘内容的告诫：篇中所说的仪轨次第、"幻轮"、"被甲"、观上师于顶、临终送往所去之处等，都属于密乘修法，篇中只列纲目，没有具体做法；基的十二表示法、道的十五法，篇中也只举其数，没有说明内容。这些都只能在具德上师座前，依灌顶与口授领受，不可依文字自行揣测或模仿。

体例：凡标"存疑"的按语，表示本译对原文意思没有把握。藏文依 Esukhia 德格丹珠尔电子版。

一、题名与礼敬

རྒྱ་གར་སྐད་དུ། བྷཱ་ཝ་ན་ཀྲ་མ་ཥ་ཊ་ནཱ་མ།
བོད་སྐད་དུ། བསྒོམ་རིམ་དྲུག་པ་ཞེས་བྱ་བ།
བླ་མ་དམ་པ་རྣམས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

梵语：巴瓦纳·扎玛·夏塔·纳玛。藏语：《修习六次第》。

敬礼诸位殊胜上师。

二、师徒互相观察与供养上师

དང་པོ་ཐུགས་བརྩེ་བླ་མ་སྟེ། །
བླ་མའི་མཚན་ཉིད་བརྟག་པར་བྱ། །
རྗེས་སུ་བཟུང་བ་སློབ་མ་སྟེ། །
བླ་མས་ཀྱང་ནི་དེ་བཞིན་བཏགས། །

第一是具有悲心的上师：［弟子］应当观察上师的德相。所摄受的是弟子：上师也同样要［观察弟子］。

【按】"btags"字面是"安立、命名"，在这里文义不顺，疑是 brtags（观察）之讹，与上句"brtag par bya"（应当观察）相应，今依"观察"译出。师徒互相观察，是密乘依止上师的通则。

མཚན་ཉིད་ཀུན་ལྡན་བླ་མ་ལ། །
སྒོ་གསུམ་གུས་དང་དངོས་པོ་ཡིས། །
ཞེན་པ་མེད་པར་མཆོད་བྱས་ལ། །

对于具足一切德相的上师，以身语意三门的恭敬，以及财物，无所贪着地加以供养。

三、修处、坐具、遣障与积资

ཁྱིམ་པའི་གནས་སམ་དུར་ཁྲོད་དམ། །
ཤིང་གཅིག་ཅི་བདེའི་ས་ཕྱོགས་སུ། །
ཆོ་གའི་རིམ་པ་བརྩམ་བྱ་ཞིང་། །
འཇམ་པའི་སྟན་ལ་འཁྲུལ་འཁོར་བཅས། །

在在家人的住处、尸陀林、独树之下，或者任何适意的地方，开始仪轨的次第；在柔软的坐垫上，配合幻轮［而坐］。

【按】存疑。"'khrul 'khor"（幻轮），一般指瑜伽的身法、身要，这里与坐垫连说，可能指坐姿的身要；也可能另有所指。无论哪一种，都须依上师口授，不可自行照做。

བར་ཆོད་བསལ་ཕྱིར་གོ་ཆ་བགོ། །
ཚོགས་ཆེན་རྣམ་གཉིས་བསགས་པའི་ཕྱིར། །
བླ་མ་སྤྱི་བོར་རྗེས་དྲན་བྱ། །

为了遣除障碍，披上铠甲；为了积聚两种广大资粮，忆念上师在自己的头顶。

【按】"披上铠甲"，指密乘仪轨中观想护身铠甲的护身法。两种资粮，即福德资粮与智慧资粮。这些都是须依上师传授的仪轨。

四、依根器决断见地，观察三摩地

དབང་པོ་གཉིས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་གིས། །
དང་པོ་ལྟ་བ་ཐག་བཅད་དེ། །
ཏིང་འཛིན་ངོ་བོ་བརྟག་པར་བྱ། །

依照两种根器的差别：首先决断见地，然后观察三摩地的体性。

རྟོགས་ཐོབ་དུས་མཉམ་བྱུང་མ་བྱུང་། །
རང་དང་བླ་མའི་ཉམས་ལས་ཤེས། །
ཕྱི་རོལ་སྤྱོད་པ་དེ་བཞིན་ཤེས། །

证悟与成就是否同时生起，要从自己和上师的觉受中去了知；外在的行持，也同样［由此］了知。

【按】存疑。"两种根器"，依下文看，应是指证悟与成就同时生起的一类（一般称为顿入者），以及不同时生起的一类（渐次者）。"thob"（获得、成就）具体指什么，篇中没有说明，可能指觉受、功德的获得，也可能指成就。"外在的行持也同样了知"，意思大概是：行持要配合修行人的根器与证量来决定。

五、未同时生起者：渐次之道

མ་བྱུང་རིགས་པ་ཉམས་སུ་བླངས། །
རོ་སྙོམས་བཞི་ལ་རིམ་གྱིས་བསླབ། །
ཡང་ན་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་སྦྱངས། །
ཐ་མ་འགྲོ་སར་གཏང་བར་བྱ། །

如果没有同时生起，就修持与之相应的［方法］，依次第学习四种等味；或者修治身、语、意三门；最后，［在临终时］把［心识］送往所去之处。

【按】存疑。"rigs pa"可解为"相应的、适合的"，也可解为"正理"；本译取前者。"四种等味"具体指哪四种，篇中没有说明，不敢强解。"送往所去之处"，本译推测是指临终时的迁识（'pho ba）一类修法，但原文没有明说。这些都须依上师口授了知。

六、同时生起者：基道果三者

གལ་ཏེ་དུས་མཉམ་བྱུང་བ་ན། །
གཞི་དང་ལམ་དང་འབྲས་བུ་གསུམ། །
བརྡ་ཡིས་ཕྱེ་ལ་དོན་དུ་དྲིལ། །

如果是同时生起的，就把基、道、果三者，以表示来开展，再以实义来归摄。

【按】"表示"（brda），指上师以种种表法、譬喻、动作来指示心性。以表示开展，以实义归摄，意思是：先借表示分别开示基、道、果，最后都归结到一个实义上。已译的《大手印表示传承》（D2439）可以参看。

七、基的十二表示法

གཞི་གཏན་ལ་འབེབས་པའི་ཆོས་དྲུག་དང་། །
གཞི་སྨིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་གསུམ་དང་། །
གཞི་འགྲོལ་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་གསུམ་སྟེ། །
གཞི་ལ་བརྡ་ཆོས་བཅུ་གཉིས་བསྟན། །

抉择基的六法，令基成熟的三法，以及令基解脱的三法：对于基，宣说了十二种表示之法。

【按】这十二法的具体内容，篇中没有列出。

八、道的十五法

ལམ་ལ་ཉེ་དང་རིང་བ་དང་། །
ཉེ་རིང་མེད་པའི་ལམ་དང་གསུམ། །
རེ་རེ་ལ་ཡང་ལྔ་ལྔར་བརྟག །
ལྔ་གསུམ་བཅོ་ལྔ་ལམ་གྱི་ཆོས། །

道有近道、远道，以及无近无远之道，共三种；每一种又各分为五种来观察，三五一十五，就是道之法。

【按】近道、远道、无近无远之道各自的五法，篇中也没有列出。"无近无远之道"一语，意思大概是：于实相中本无远近可说，这里只是推测。

九、果的体相

འབྲས་བུའི་མཚན་ཉིད་བསྟན་པ་ཡང་། །
སྐུ་བཞི་རྒྱུན་ཆད་མེད་པ་ལ། །
ངོ་བོ་བསམ་བརྗོད་བྲལ་བ་སྟེ། །
གདགས་བྱ་སྣ་ཚོགས་མི་འགག་སྟེ། །
ཡིད་བཞིན་ནོར་བུ་བུམ་པ་བཟང་། །
དཔག་བསམ་ཤིང་ཆེན་ལྟ་བུའོ། །

宣说果的体相：四身相续不断；其体性远离思维与言说，而种种可以安立的［功德与事业］却不止息，就像如意宝珠、妙贤宝瓶、大如意树一样。

【按】四身，一般指法身、报身、化身与自性身（或称体性身）。"体性远离思维与言说"是就果的本体说；"种种可安立者不止息"是就功德事业说。如意宝、妙贤瓶、如意树三喻，都是说佛果无需造作而能随众生所求任运利益。

跋语

བསྒོམ་རིམ་དྲུག་པ་ཞེས་བྱ་བ། སངས་རྒྱས་གཉིས་པ་ལྟར་གྲགས་པའི་བཛྲ་པཱ་ཎིས་མཛད་པ་རྫོགས་སོ།། །།
ལོ་ཙཱ་བ་ནག་ཚོས་བསྒྱུར་བའོ།།

《修习六次第》，声誉如同第二佛的金刚手所造，圆满。那措译师译出。

通篇连读

敬礼诸位殊胜上师。

第一是具有悲心的上师：弟子应当观察上师的德相。所摄受的是弟子：上师也同样要观察弟子。对于具足一切德相的上师，以身语意三门的恭敬，以及财物，无所贪着地加以供养。

在在家人的住处、尸陀林、独树之下，或者任何适意的地方，开始仪轨的次第；在柔软的坐垫上，配合幻轮而坐。为了遣除障碍，披上铠甲；为了积聚两种广大资粮，忆念上师在自己的头顶。

依照两种根器的差别：首先决断见地，然后观察三摩地的体性。证悟与成就是否同时生起，要从自己和上师的觉受中去了知；外在的行持，也同样由此了知。

如果没有同时生起，就修持与之相应的方法，依次第学习四种等味；或者修治身、语、意三门；最后，在临终时把心识送往所去之处。

如果是同时生起的，就把基、道、果三者，以表示来开展，再以实义来归摄。抉择基的六法，令基成熟的三法，以及令基解脱的三法：对于基，宣说了十二种表示之法。道有近道、远道，以及无近无远之道，共三种；每一种又各分为五种来观察，三五一十五，就是道之法。

宣说果的体相：四身相续不断；其体性远离思维与言说，而种种可以安立的功德与事业却不止息，就像如意宝珠、妙贤宝瓶、大如意树一样。